Thực hiện Quyết định số 2298/QĐ-UBND ngày 07/9/2022 của UBND tỉnh Quảng Trị về việc ban hành Kế hoạch công bố tài liệu lưu trữ tỉnh Quảng Trị giai đoạn 2022-2030; Trung tâm Lưu trữ lịch sử Nam Quảng Trị thực hiện công bố, giới thiệu tài liệu về tổ chức hoạt động của phông Ủy ban hành chính Khu vực Vĩnh Linh (1955-1976) và Hệ thống Quyết định của Ủy ban hành chính Khu vực Vĩnh Linh.

Phần thứ nhất: Tổ chức và hoạt động của Ủy ban hành hành chính Khu vực Vĩnh Linh - một số dấu mốc lịch sử

Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ (07/5/1954), Hiệp định Giơ-ne-vơ về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Đông Dương được ký kết (20/7/1954). Theo đó, sông Bến Hải được chọn làm ranh giới quân sự tạm thời giữa hai miền Nam - Bắc, tuyến vĩ tuyến 17 được quy định là ranh giới phân chia tạm thời này. Ngày 25 tháng 8 năm 1954, khi những toán quân viễn chinh Pháp cuối cùng rút vào Nam qua cầu Hiền Lương, mảnh đất Vĩnh Linh (thuộc khu vực phía Bắc vĩ tuyến 17) đã được hoàn toàn giải phóng. Cột mốc lịch sử 25/8/1954 này không chỉ đánh dấu việc nhân dân Vĩnh Linh hoàn toàn làm chủ quê hương, mà còn trở thành Ngày truyền thống của Vĩnh Linh sau Hiệp định Giơ-ne-vơ, mang ý nghĩa sâu sắc không chỉ với Vĩnh Linh mà còn với cả đất nước. Do vị trí đặc biệt quan trọng của vùng đất “đầu cầu giới tuyến”, nơi tiền tuyến của miền Bắc và hậu phương của miền Nam, vì thế ngày 28 tháng 5 năm 1955, Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã ra Nghị quyết số 16 NQ-TW để thành lập Đảng ủy Khu vực Vĩnh Linh.

Ngày 16/6/1955, Thủ tướng Chính phủ ban hành Nghị định số 551/TTg về việc đặt Khu vực Vĩnh Linh thành một đơn vị hành chính riêng ngang với một tỉnh, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Chính phủ Trung ương. Đây là một đơn vị hành chính tương đương cấp tỉnh trực thuộc Trung ương, với nhiệm vụ xây dựng Vĩnh Linh trở thành một pháo đài thép, một biểu tượng của quyết tâm thống nhất đất nước, và một nơi chuẩn bị cho cuộc đấu tranh chính trị và quân sự lâu dài.

Vĩnh Linh là một cái tên đi vào lịch sử hào hùng của dân tộc Việt Nam, gắn liền với những địa danh thiêng liêng như vĩ tuyến 17, cầu Hiền Lương, và sông Bến Hải – những nhân chứng sống ghi dấu cuộc đấu tranh thống nhất đất nước. Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ, đất nước bị kẻ thù chia cắt, Vĩnh Linh trở thành đầu cầu giới tuyến, nơi tiền tuyến của miền Bắc xã hội chủ nghĩa đối diện trực tiếp với chính quyền miền Nam. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Vĩnh Linh đã trở thành tuyến lửa khốc liệt nhất của cả nước, gánh chịu mật độ bom đạn khổng lồ và sự tàn phá khủng khiếp. Nơi đây không chỉ là biểu tượng thiêng liêng của sự hy sinh quả cảm, quật cường của quân và dân ta, mà còn là minh chứng cho khát vọng thống nhất non sông cháy bỏng. Vĩnh Linh là địa phương đầu tiên của miền Bắc xã hội chủ nghĩa được Đảng và Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng đến hai lần, được Chủ tịch Hồ Chí Minh quan tâm đặc biệt, tám lần gửi thư khen ngợi, động viên quân và dân Vĩnh Linh và tặng hai câu thơ bất hủ khẳng định vị thế lịch sử:

                                        “Đánh cho giặc Mỹ tan tành

                                Năm châu khen ngợi Vĩnh Linh Anh hùng”.