Sắc lệnh ngày 08/9/1945, của Chủ tịch Hồ Chí Minh về việc thành lập Nha Lưu trữ công văn và Thư viện toàn quốc - cơ quan làm chức năng quản lý công tác lưu trữ cao nhất của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ngay sau Cách mạng Tháng tám thành công là sự kiện đáng ghi nhận trong quá trình phát triển của ngành Lưu trữ Việt Nam. Để quản lý chặt chẽ khối lượng tài liệu quý hiếm đã thu được sau cách mạng Tháng Tám. Ngày 03/01/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh - Chủ tịch Chính phủ lâm thời Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã ký Thông đạt số 1CP/VP, trong đó nêu rõ: "Tài liệu có giá trị đặc biệt về phương diện kiến thiết quốc gia";  “Xét rằng một vài công sở đã tự tiện hủy bỏ hay bán các công văn và hồ sơ cũ. Hành động ấy có tính cách phá hoại... Vậy yêu cầu các Bộ trưởng ban chỉ thị cho nhân viên các sở phải gìn giữ tất cả các công văn, tài liệu và cấm không được hủy những công văn, tài liệu ấy”. Thông đạt này chính là một trong những văn bản đầu tiên của Nhà nước ta về công tác lưu trữ, đặt nền móng quan trọng cho ngành Lưu trữ Việt Nam.

Ngày 17/9/2007, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 1229/QĐ-TTg lấy ngày 03/01 hàng năm là ngày Lưu trữ Việt Nam. Đây là dịp ngành Nội vụ nói chung, những người làm công tác văn thư, lưu trữ nói riêng có cơ hội tìm hiểu, ôn lại truyền thống của ngành Lưu trữ qua các thời kỳ, đồng thời cũng là dịp để toàn xã hội ghi nhận sự cống hiến, đóng góp và thể hiện tình cảm tốt đẹp đối với ngành Lưu trữ và những người làm công tác lưu trữ.

Ngày nay, hệ thống các cơ quan quản lý công tác văn thư, lưu trữ và tài liệu lưu trữ từ Trung ương đến địa phương đã được xây dựng và từng bước kiện toàn. Hệ thống cơ sở pháp lý về công tác lưu trữ được hoàn thiện, tạo hành lang pháp lý để thực hiện thống nhất các nghiệp vụ về công tác văn thư, lưu trữ; hệ thống các cơ quan lưu trữ được hình thành ở Trung ương và địa phương để quản lý, bảo quản, khai thác, sử dụng tài liệu của các cơ quan nhà nước; lực lượng đông đảo cán bộ, công chức, viên chức làm công tác VTLT trong cả nước đang tiếp nối truyền thống của các thế hệ đi trước, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ bảo vệ và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ quốc gia, xứng đáng với niềm tin mà Đảng, Nhà nước và nhân dân giao phó. Điều này cho thấy ngành Lưu trữ Việt Nam không ngừng phát triển, có nhiều giải pháp để bảo vệ an toàn và phát huy giá trị của tài liệu lưu trữ, cung cấp các chứng cứ pháp lý, luận cứ khoa học trong công cuộc xây dựng, bảo vệ đất nước, đặc biệt là trong việc đấu tranh khẳng định chủ quyền biển đảo của Việt Nam.

Cùng với sự phát triển của Cục Lưu trữ nhà nước và sự cần thiết tại địa phương, ngày 17/8/1998 UBND tỉnh Quảng Trị đã có Quyết định số 902/1998/QĐ-UB về việc thành lập Trung tâm Lưu trữ tỉnh thuộc Văn phòng UBND tỉnh Quảng Trị. Trung tâm có nhiệm vụ giúp Văn phòng UBND tỉnh quản lý tập trung thống nhất việc lưu trữ hồ sơ của tỉnh; trực tiếp quản lý kho lưu trữ tỉnh; thực hiện sưu tầm, thu thập và sắp xếp có hệ thống tài liệu lưu trữ của UBND tỉnh và các cơ quan đơn vị, địa phương qua các thời kỳ để phục vụ công tác điều hành, chỉ đạo của lãnh đạo tỉnh, phục vụ nhu cầu khai thác của các cơ quan, tổ chức và nhân dân trong tỉnh.

Trụ sở Trung tâm tại 70 Trần Hưng Đạo, phường Đông Hà, tỉnh Quảng Trị

Ngay từ những năm đầu lập lại, UBND tỉnh đã tập trung chỉ đạo các sở, ban, ngành, UBND các huyện, thị xã, thành phố chú trọng công tác bảo quản, giữ gìn, phát huy giá trị tài liệu sau chia tỉnh, nhất là hồ sơ tổ chức bộ máy, cán bộ, hồ sơ khen thưởng Huân, Huy chương kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và nhiều loại hồ sơ tài liệu quan trọng khác.  Tiếp đó, ngày 18/6/1999 UBND tỉnh ký Quyết định số 825/1999/QĐ-UB ban hành quy chế hoạt động của Trung tâm Lưu trữ thuộc Văn phòng UBND tỉnh, có chức năng, nhiệm vụ giúp UBND tỉnh thực hiện quản lý và tổ chức khai thác, sử dụng tài liệu lưu trữ trên địa bàn toàn tỉnh và chịu sự chỉ đạo về nghiệp vụ, chuyên môn của Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước. Để phù hợp tình hình công tác lưu trữ trong thời kỳ mới, căn cứ Nghị định số 13/2008/NĐ-CP ngày 4/6/2008, UBND tỉnh có Quyết định số 1255/QĐ- UBND ngày 1/7/2008 về việc chuyển Trung tâm Lưu trữ thuộc Văn phòng UBND tỉnh về thuộc Sở Nội vụ. Tiếp đó Bộ Nội vụ có Thông tư số 02/2010/TT-BNV ngày 28/4/2010 hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức Văn thư, Lưu trữ các cấp. UBND tỉnh Quảng Trị có Quyết định số 789/QĐ-UBND ngày 27/4/2011 về việc thành lập Chi cục Văn thư - Lưu trữ trên cơ sở hợp nhất Phòng Quản lý Văn thư, Lưu trữ thuộc Sở Nội vụ và Trung tâm Lưu trữ tỉnh. Chi cục Văn thư - Lưu trữ có chức năng giúp Giám đốc Sở Nội vụ tham mưu cho UBND tỉnh Quảng Trị thực hiện công tác quản lý nhà nước về văn thư, lưu trữ của tỉnh và trực tiếp quản lý tài liệu lưu trữ lịch sử của tỉnh theo quy định của pháp luật. Để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ đặc thù, ngày 24/01/2019 UBND tỉnh Quảng Trị có Quyết định số 191/QĐ-UBND thành lập Trung tâm Lưu trữ Lịch sử tỉnh Quảng Trị trực thuộc Sở Nội vụ, Trung tâm Lưu trữ Lịch sử tỉnh Quảng Trị là đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Sở Nội vụ, có chức năng giúp Giám đốc Sở Nội vụ trực tiếp quản lý tài liệu lưu trữ lịch sử; tổ chức thu thập, chỉnh lý, bảo quản, tổ chức khai thác sử dụng tài liệu lưu trữ; và thực hiện các hoạt động dịch vụ lưu trữ theo quy định của pháp luật; Thực hiện Nghị quyết số 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 của Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh; UBND tỉnh Quảng đã ban hành số 268/QĐ-SNV ngày 01/7/2025 về việc thành lập, tổ chức lại các đơn vị sự nghiệp công lập thuộc Sở Nội vụ tỉnh Quảng Trị; Trung tâm Lưu trữ Nam Quảng Trị được thành lập trên cơ sở đổi tên Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Quảng Trị.

Lãnh đạo, viên chức và người lao động Trung tâm

Từ khi thành lập đến nay, Trung tâm đã tham mưu Giám đốc Sở Nội vụ trình UBND tỉnh ban hành nhiều văn bản về công tác VTLT như: ban hành quy hoạch, kế hoạch dài hạn, hàng năm, các chương trình, đề án, dự án và tổ chức thực hiện chế độ, quy định về văn thư, lưu trữ; kiểm tra, thẩm định trình Sở Nội vụ phê duyệt “Danh mục nguồn và thành phần tài liệu thuộc diện nộp vào Lưu trữ lịch sử của tỉnh”; “Danh mục tài liệu hết giá trị” của Lưu trữ lịch sử của tỉnh; “Danh mục tài liệu hết giá trị” tại lưu trữ lịch sử của tỉnh; nghiên cứu, ứng dụng khoa học và công nghệ vào công tác văn thư, lưu trữ; giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm pháp luật về văn thư, lưu trữ; thực hiện báo cáo, thống kê về văn thư, lưu trữ; sơ kết, tổng kết công tác lưu trữ; hướng dẫn các cơ quan, tổ chức thực hiện thống nhất các quy định của pháp luật về công tác lưu trữ; phân loại, chỉnh lý, xác định giá trị, thống kê, sắp xếp hồ sơ, tài liệu; bảo vệ, bảo quản, tu bổ, phục chế và bảo hiểm tài liệu lưu trữ; xây dựng công cụ tra cứu và tổ chức phục vụ khai thác, sử dụng tài liệu lưu trữ và các nhiệm vụ lưu trữ lịch sử theo quy định của pháp luật.

Mặc dù có những thay đổi về mô hình, tổ chức bộ máy, nhưng viên chức, người lao động ngành Lưu trữ Quảng Trị nói chung và Trung tâm Lưu trữ lịch sử Nam Quảng Trị nói riêng đã bám sát chức năng, nhiệm vụ được giao, không ngừng phát triển về cả số lượng và chất lượng. Hiện tại, Trung tâm Lưu trữ lịch sử Nam Quảng Trị đang quản lý và bảo quản 59 Phông, với hơn 1.164 mét giá tài liệu của các cơ quan, tổ chức cấp tỉnh, cấp huyện thuộc nguồn nộp lưu vào Lưu trữ lịch sử tỉnh. Thực hiện Công văn số 414/BNV-VTLTNN ngày 19/3/2025 của Bộ Nội vụ về việc tăng cường quản lý công tác văn thư, lưu trữ trong quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị theo Kết luận số 127-KL/TW của Bộ Chính trị; Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh đã thực hiện tiếp nhận gồm: 6.572,2 mét giá tài liệu cấp huyện kết thúc hoạt động (tương đương 5,7 km); Trung tâm quản lý 3 phần mềm quản lý hồ sơ tài liệu lưu trữ, đã số hóa 225 mét giá, 24 Phông tài liệu, 14.865 hồ sơ, 428.315 văn bản; 1.274.718 trang tài liệu (chiếm khoảng 30% tài liệu tại Kho); thời gian tài liệu từ năm 1955 đến 2017.

Công tác phát huy giá trị tài liệu được quan tâm sâu sắc, không chỉ dừng lại ở bảo quản mà còn mở rộng sang giới thiệu, quảng bá qua nhiều hình thức như trưng bày, xuất bản sách/ấn phẩm, công bố trên phương tiện đại chúng, chứng thực tài liệu và đổi mới cách thức phục vụ độc giả, nhằm đưa giá trị lịch sử, văn hóa đến gần hơn với công chúng, phục vụ đời sống xã hội. Thực hiện Kế hoạch số 1599/KH-UBND của UBND tỉnh ngày 24/4/2018 về phối hợp tổ chức triển lãm hồ sơ, kỷ vật cán bộ đi B, theo đó Chi cục Văn thư lưu trữ (nay là Trung tâm Lưu trữ lịch sử) đã tham mưu Sở Nội vụ để UBND tỉnh phối hợp Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước tổ chức thành công "Lễ khai mạc triển lãm và bàn giao hồ sơ kỷ vật đi B của tỉnh Quảng Trị" cho cán bộ và thân nhân cán bộ đi B; Lễ được tổ chức trang trọng tại di tích Thành cổ Quảng Trị nhân dịp kỷ niệm 70 năm ngày Thương binh Liệt sĩ với hàng trăm người tham gia và dự khai mạc. Bên cạnh đó Sở Nội vụ đã ban hành Kế hoạch số 126/KH-SNV ngày 12/3/2018 (Tổ chức lễ bàn giao hơn 1.000 hồ sơ cán bộ đi B cho 9 huyện, thành phố thị xã).

Lễ bàn giao hồ sơ, kỷ vật trực tiếp cho cán bộ đi B

Cắt băng Khai mạc triển lãm “Quảng Trị - Dấu ấn lịch sử qua tài liệu lưu trữ”

Cuộc trưng bày đã đón nhận hơn 3.000 lượt khách trong tỉnh, ngoài tỉnh và khách quốc tế đến tham quan; Với mục đích giới thiệu rộng rãi một số tư liệu, tài liệu về lịch sử hình thành và phát triển của tỉnh, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Trị phối hợp với Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước - Bộ Nội vụ xuất bản bộ sách ảnh mang tên “Quảng Trị - Dấu ấn lịch sử qua tài liệu lưu trữ”. Bộ sách ảnh bao gồm những tài liệu lưu trữ quý hiếm về những dấu ấn lịch sử của tỉnh Quảng Trị từ thời Vua Hùng dựng nước đến nay lần đầu tiên được đưa ra công bố giới thiệu như các sơ đồ, họa đồ, bản đồ, tài liệu Châu bản, Mộc bản Triều Nguyễn về Quảng Trị trong thời kỳ Pháp thuộc, một số hình ảnh về cuộc chiến đấu của quân và dân ta trong cuộc trường chinh chống Mỹ cứu nước và sự hồi sinh, phát triển ngày nay.

Hàng năm Trung tâm phục vụ cho hàng ngàn lượt cán bộ, nhân dân và các đối tượng thuộc diện chính sách đến khai thác tài liệu để làm các chế độ. Cơ sở vật chất phục vụ công tác văn thư, lưu trữ tiếp tục được đầu tư đúng mức. Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác văn thư, lưu trữ ngày càng được chú trọng và thực hiện có hiệu quả, kịp thời vào công tác tổ chức khai thác sử dụng tài liệu lưu trữ. 

Ghi nhận những công lao cống hiến của cán bô, công chức, viên chức ngành lưu trữ Quảng Trị nói chung và viên chức, người lao động Trung tâm Lưu trữ lịch sử Nam Quảng Trị nói riêng đã được Nhà nước, Chính phủ, UBND tỉnh tặng thưởng Huân chương lao động, Cờ Thi đua, Bằng khen và Kỷ niệm chương cho tập thể, cá nhân làm công tác lưu trữ. Đối với tập thể Trung tâm: Năm 2010 được Thủ tướng Chính phủ tặng Bằng khen có nhiều thành tích công tác giai đoạn 2008-2010 (Quyết định số 935-QĐ/TTg ngày 16/6/2011); Năm 2017, đã được UBND tỉnh tặng cờ thi đua (Quyết định số 235/QĐ-UBND ngày 01/2/2018); Năm 2018, được Thủ tướng Chính phủ tặng Bằng khen (Quyết định số 701/QĐ-TTg ngày 07/6/2019); Năm 2019, được Thủ tướng Chính phủ tặng cờ thi đua (Quyết định số 681/QĐ-TTg ngày 21/5/2020); Năm 2022, được Bộ Nội vụ tặng Bằng khen (Quyết định số 659/QĐ-BNV ngày 29/8/2022);  Năm 2024, được Chủ tịch UBND tỉnh tặng Cờ thi đua (Quyết định số 708/QĐ-UBND ngày 07/3/2025). Ngoài ra, 02 cá nhân được tặng thưởng Huân chương lao động Hạng ba; nhiều cá nhân được tặng Bằng khen của Thủ Tướng, Bộ Nội vụ và UBND tỉnh.

Công tác văn thư, lưu trữ tỉnh Quảng Trị trong những năm qua đạt được nhiều kết quả như trên là nhờ sự quan tâm, chỉ đạo của lãnh đạo tỉnh, lãnh đạo Sở Nội vụ và lãnh đạo của các cơ quan, địa phương cùng với sự nỗ lực, phấn đấu của những người làm công tác tham mưu quản lý nhà nước và những người trực tiếp làm văn thư, lưu trữ tại các cơ quan, đơn vị. Đây chính là điều kiện thuận lợi để công tác văn thư, lưu trữ tỉnh Quảng Trị tiếp tục hoàn thiện và phát triển trong những năm đến.

Ngành Lưu trữ Việt Nam trong 80 năm qua, mặc dù gặp nhiều khó khăn thử thách, qua nhiều biến cố thăng trầm của lịch sử, nhất là trong những năm chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ ở miền Bắc, hàng vạn cán bộ, nhân viên làm công tác văn thư, lưu trữ cả nước đã tham gia chiến đấu, lao động quên mình bảo vệ an toàn khối tài liệu đặc biệt quý hiếm là bản gốc tài liệu hành chính có giá trị lịch sử pháp lý và hiệu lực thi hành cao nhất, có giá trị thông tin mang tính chân thực lịch sử. Những tài liệu giá trị này đã và đang phục vụ có hiệu quả các nhu cầu nghiên cứu, góp phần thiết thực vào việc khôi phục nhiều công trình quan trọng sau chiến tranh cũng như phục vụ sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và phát triển KT-XH của đất nước.

Ngày Lưu trữ Việt Nam (03/01) mang nhiều ý nghĩa sâu sắc, là một sự kiện chính trị, xã hội to lớn nhằm ghi nhận, tôn vinh những đóng góp của nghề lưu trữ, người lưu trữ; động viên, phát huy ý thức, trách nhiệm, niềm tự hào nghề nghiệp của các thế hệ cán bộ làm công tác lưu trữ; vì vậy Bộ Nội vụ, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, UBND tỉnh, Sở Nội vụ cũng yêu cầu các cấp các ngành phát động các phong trào thi đua sôi nổi, khuyến khích công chức, viên chức, người lao động nghiên cứu và áp dụng các quy định mới của Luật Lưu trữ vào thực tiễn công việc; kịp thời khen thưởng, ghi nhận, động viên các tập thể và cá nhân tiêu biểu. Thực hiện tốt công tác tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức xã hội về vai trò, ý nghĩa của công tác lưu trữ nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số trong lĩnh vực lưu trữ nhằm khơi dậy khát vọng đất nước phồn vinh, hạnh phúc, phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, hội nhập quốc tế; góp phần phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN, xứng đáng với niềm tin mà Đảng, Nhà nước và nhân dân đã giao phó.

Trung tâm Lữu trữ lịch sử Nam Quảng Trị